Yöntem

Besin harfi nereden geliyor?

Harf, Fransa'nın resmî sağlık kurumu Santé publique France'ın 2023'te güncellediği Nutri-Score hesaplamasıdır. Kurumun 21 Aralık 2023 tarihli soru-cevap belgesindeki tablolara ve kurallara birebir uyulur. Hesaplamaya hiçbir şey eklenmedi.

Resmî olan algoritma, bu hesap değil. Santé publique France bu ürünleri değerlendirmedi; biz onların yayımladığı hesabı market verisindeki besin değerlerine uyguladık. Sayfalarda gördüğünüz harf, “resmî bir kurumun bu ürün hakkındaki kararı” değil, yöntemi burada yazılı bir hesabın sonucudur. Aynı sayıları girip aynı harfi bulabilirsiniz.

İki sürümü var. Atıştırmalıkların çoğu genel gıdalar sürümüyle hesaplanır. Etiketi kuruyemişle başlayan, 100 gramında en az 30 g yağ olan ve kakao içermeyen ürünler ise SPF'in yağlar, kuruyemişler ve tohumlar sürümüyle hesaplanır: orada enerji, doymuş yağdan gelen kısmı üzerinden ve doymuş yağ, toplam yağa oranı olarak puanlanır. Bir badem paketini genel gıda gibi puanlamak, çoğu doymamış olan yağı yüzünden ona iki harf kaybettiriyordu.

Hesap 100 gram üzerinden yapılır. Enerji, şeker, doymuş yağ ve tuz ceza puanı üretir; lif, protein ve meyve/sebze/baklagil oranı puan düşürür. Ceza puanı toplamı 11'e ulaştığında protein sayılmaz — yüksek şeker ya da doymuş yağ, bol protein ile örtülemesin diye.

Avrupa Birliği'nde yasak, Türkiye'de serbest bu bir hukuk bilgisi, bizim yorumumuz değil

Bazı katkı maddeleri Avrupa Birliği'nde gıdalarda yasaklanmış, ya da ancak üstünde uyarı yazmak şartıyla satılabiliyor; Türkiye'de aynı maddeler serbest olabiliyor. Bu farkı ürün sayfasında ve listelerde ayrıca gösteriyoruz.

Bu bizim risk değerlendirmemiz değil. Risk sütunu, bilimsel yayınları bizim okuyuşumuzdur ve tartışılabilir. Avrupa'daki durum ise başka bir kurumun verdiği karardır: her satırın yanında dayandığı yönetmeliğin numarası yazılıdır. İkisini bilerek ayrı tutuyoruz.

Bunu ölçebildiğimiz kadarıyla gösteriyoruz. Etiket, katkı maddesini kodla (“E171”) ya da adıyla (“titanyum dioksit”) yazabilir; ikisini de tanıyoruz, ama tanımadığımız bir yazım varsa o ürün için bir şey yazmayız. Rozet olmaması “bu üründe yok” demek değil, “bulamadık” demektir. Miktarı da bilmiyoruz: etiketler katkı miktarını yazmaz.

Katkı maddeleri bu sitenin değerlendirmesi

Katkı maddelerinin risk seviyeleri bize aittir. Yayımlanmış bilimsel görüşleri (EFSA yeniden değerlendirmeleri, IARC raporları) bizim yorumlamamızdır; resmî bir belirleme değildir. Bilinen bir riski olan her satır, dayandığı kaynakla birlikte gösterilir.

Katkı maddeleri nevarbunda puanının 30 puanlık bölümünü etkiler. Resmî besin harfini etkilemez — harf yalnızca etiketteki besin değerlerinden hesaplanır. Dolayısıyla resmî hesap ile bizim yorumumuz sonuç ekranında ayrı ayrı gösterilir.

Miktarı dikkate almıyoruz. Bir katkı maddesinin risk seviyesi, üründe ne kadar bulunduğuna göre değişmez — çünkü etiketler katkı miktarını yazmaz, biz de bilmiyoruz. Yani bu sınıflandırma maddenin varlığını bildirir, dozunu değil. Bu, benzer sitelere yöneltilen en yerinde eleştiridir ve bizim için de geçerlidir.

Burada yazan katkı maddelerinin hepsi Türkiye'de yasal olarak izinlidir ve “yüksek risk” etiketi bir yasa ihlali iddiası değildir; yayımlanmış bilimsel görüşe dair bizim okumamızdır. Bazı katkılar için EFSA'nın yeni değerlendirmesi henüz yayımlanmadı; o satırlarda daha eski bir kurul görüşüne dayanıyoruz ve kaynak alanı boş kalıyor.

Bu harf nerede kullanılıyor?

Bu harfin resmî adı Nutri-Score. Sekiz Avrupa ülkesi resmî olarak kabul etti: Fransa, Belçika, Almanya, Lüksemburg, Hollanda, İspanya, İsviçre ve Portekiz. Hepsinde gönüllüdür, hiçbirinde zorunlu değildir. Avrupa Birliği'nin söz verdiği ortak besin etiketi ise bugüne kadar yayımlanmadı.

Bu harf Türkiye'de resmî olarak kullanılmıyor. Sitedeki harfler resmî bir Türk etiketi değil; aynı hesaplamanın Türkiye'de satılan ürünlere uygulanmış halidir.

Neyi ölçmüyor?

• Porsiyon büyüklüğünü. Hesap 100 gram üzerinedir; 28 gramlık bir gofret ile 200 gramlık bir paket aynı harfi alır. Ne kadar yediğiniz, hesabın göremediği bir şeydir.
• Ürünün ne kadar işlendiğini. Resmî hesaplama yalnızca besin değerlerine bakar, ürünün sanayide ne kadar işlendiğine değil.
• Fiyatı, tadı, alerjenleri ya da tokluk süresini.

Harf sınırlarının (A < 1, B < 3, C < 11, D < 19, E ≥ 19) resmî hesaplayıcıyla birebir karşılaştırılması doğrulanmayı bekliyor. Ara puanlar ve bileşen puanları doğrulandı; açık kalan tek şey, puanın harfe çevrildiği sınırlardır.

Veri nereden geliyor?

Ürün adları, besin değerleri ve içindekiler listeleri Migros perakende kataloğundan alındı. Bu veri tedarikçi hatası içerebilir ve içeriyor da.

Katalogdaki değerlerin bir kısmı 100 gram yerine porsiyon başına yazılmış: bir kare çikolatanın 136 kcal'si “100 gramda” alanında duruyor. Bu tür kayıtları harflendirmiyoruz; çünkü hatalı bilgiden çıkan bir harf, harf olmamasından daha kötüdür.

Listedeki 1885 ürünün tamamı harflendirildi. Besin değeri ya da içindekiler listesi okunamayan 59 ürün listeden çıkarıldı: yarım bilgiyle harf vermektense ürünü hiç göstermemeyi tercih ediyoruz.

Etiketler değişir. Buradaki içindekiler listeleri, yukarıdaki marketlerin kataloglarından alındığı andaki halidir. Üretici formülü değiştirdiyse ya da market listelemesi eskidiyse buradaki bilgi gerçek pakete uymayabilir. Elinizdeki paketle burada yazan farklıysa doğru olan pakettir.

Hata bulursan — ve düzeltme talepleri

Bir üründe yanlış bir değer görürseniz büyük ihtimalle haklısınız. Kaynaktaki etiket bilgisi olduğu gibi saklanıyor; böylece hangi sayının nereden geldiği her zaman izlenebiliyor.

Bu site adı geçen ürünler hakkında olgusal iddialarda bulunuyor: etikette şu katkı maddesi var, şu madde Avrupa Birliği'nde yasaklı, besin değerleri bunlar. Bu iddialardan biri yanlışsa düzeltiriz. Üretici, tüketici ya da başka biri fark etmeksizin; bildirimleri 72 saat içinde inceliyor, doğrulanan hatayı düzeltiyor ve ürün sayfasında neyin değiştiğini yazıyoruz.

Bu kurulumda henüz bir iletişim adresi tanımlanmadı. Yukarıdaki düzeltme sözü, adres yayımlanana kadar tutulamaz.